Czy znają Państwo gatunek ukiyo-e zwany bijin-ga?

美人画

Bijin-ga

Bijin-ga (美人画, obraz pięknej kobiety) to różnego rodzaju portrety olśniewających piękności; jest to jeden z najbardziej lubianych gatunków sztuki ukiyo-e.
W okresie Edo pełnił także funkcję podobną do dzisiejszego magazynu modowego.
Przygotowaliśmy to wprowadzenie do bijin-ga, by odpowiedzieć na pytania, które mogą się nasuwać. Można się zastanawiać: kim były modelki? Dlaczego wszystkie mają takie same twarze? Na co zwracać uwagę w bijin-ga? Kim byli słynni mistrzowie bijin-ga? Omówimy najważniejsze cechy tych portretów i ich charakterystyczne elementy.
Mamy nadzieję, że ten artykuł przyda się zarówno osobom, które dopiero poznają bijin-ga, jak i znawcom.

SPIS TREŚCI

1. Czym jest bijin-ga?

Bijin-ga to gatunek drzeworytu ukiyo-e, którego tematem są kobiety.

2. Od kiedy istnieje bijin-ga?

Dzieła przedstawiające piękne kobiety powstają w Japonii od czasów starożytnych. Wizerunki pięknych kobiet były jednym z głównych tematów ukiyo-e od XVII wieku, ale gatunek ten osiągnął szczyt rozwoju artystycznego pod koniec XVIII wieku.
W tym okresie drzeworyty ukiyo-e upowszechniły się wśród ogółu społeczeństwa, a portrety kobiet należały do najbardziej poszukiwanych.

3. Kogo wybierano na modelki bijin-ga?

Kobiety przedstawiane na portretach bijin-ga były bardzo różne – od pracownic seksualnych z domów publicznych i urodziwych sprzedawczyń z popularnych lokali po zwykłe mieszczki z bezimiennych miasteczek.

※ Yujo (遊女, dosł. kobieta rozkoszy)
Słowem yujo określano prostytutkę, która świadczyła mężczyznom usługi seksualne w yukaku i stacjach pocztowych.
Termin ten poprzedzał słowo baishunfu (売春婦), które jest jego bardziej współczesnym odpowiednikiem oznaczającym „prostytutkę”.

※ Yukaku (遊郭, licencjonowana przez władze dzielnica rozrywki, otoczona murem lub fosą)
Yukaku to dzielnice czerwonych latarni skupiające licencjonowane domy publiczne i otoczone płotem lub fosą.
Przed powstaniem yukaku nie istniały oficjalnie zatwierdzone dzielnice, w których zatrudniano pracownice seksualne, a domy publiczne znajdowały się w różnych miejscach.
Pod koniec XVI wieku Toyotomi Hideyoshi zaczął wydawać licencje na otoczone murami dzielnice rozrywki. Dzielnica Nijo Yanagimachi w Kioto, która otrzymała licencję w 1589 roku, jest często uważana za pierwszą oficjalnie zatwierdzoną. Dzielnicę, która ją zastąpiła, kilkakrotnie przenoszono; od 1640 roku była znana jako Shimabara. Dzielnica Shinmachi w Osace powstała później, za rządów siogunatu Tokugawa. Uważa się to za początek yukaku.

4. Jakie były ideały piękna?

Kanony piękna w okresie Edo znacznie różniły się od tych, które znamy dziś. Przyjmuje się, że ceniono wówczas pociągłe, smukłe twarze i wąskie oczy.
Poniżej przedstawiamy cechy najczęściej uznawane za wyznaczniki kobiecej urody w okresie Edo.

• Pociągła twarz
• Wąskie oczy bez fałdy powiekowej, o spokojnym spojrzeniu
• Zgrabny, prosty nos z nieco wyższym grzbietem
• Małe usta
• Bujne, piękne czarne włosy

Jak widać, wąskie oczy, małe usta i pociągła twarz były charakterystycznymi cechami dawnego ideału piękna.
Powstało wiele portretów takich piękności, ale być może nasuwa się pewne pytanie.

5. Dlaczego wszystkie mają takie same twarze?

Dlaczego wszystkie kobiety w bijin-ga mają podobne twarze?
Nie ma jednoznacznego wyjaśnienia, ale jednym z prawdopodobnych powodów jest to, że pozycję człowieka odczytywano z jego stroju, a nie z twarzy. W okresie Edo zwyczajowo noszono bowiem ubiór odpowiedni do wieku i pozycji społecznej.
Co więcej, ówczesne kanony piękna często opisuje się jako wymagające od kobiet, by nie okazywały emocji – za ideał uchodziła spokojna twarz i uśmiech z zamkniętymi ustami.
Dlatego, aby ukazać idealną postać kobiecą w ukiyo-e, modelki w bijin-ga rzadko przedstawiano z otwartymi ustami odsłaniającymi zęby. Najczęściej piękności portretowano ze spokojnym, opanowanym wyrazem twarzy.

W ukiyo-e ważniejsze było ukazanie kobiet zgodnie z ideałami piękna niż oddanie ich indywidualnego wyglądu czy odróżnienie ich rysów. Być może właśnie dlatego kobiety w bijin-ga zaczęły być do siebie podobne.

6. Pięć kluczowych cech, na które warto zwrócić uwagę w bijin-ga

1. Mowa ciała i nastrój modelki

Bijin-ga ukazuje wyidealizowany obraz piękna, a nie wierną podobiznę konkretnej osoby – jednak od czasów Utamaro artyści znajdowali sposoby, by sugerować nastrój i charakter poprzez gest i wyraz twarzy.
Warto zwrócić uwagę na subtelne gesty i pozy czy sposób ułożenia kimona. Te pełne wyrazu elementy należą do najciekawszych cech portretów i wydobywają urok oraz piękno modelek.

2. Moda, fryzury i ozdoby do włosów

Oglądając bijin-ga, warto zwrócić większą uwagę na strój i fryzury kobiet niż na rysy ich twarzy.
Portrety te zyskały popularność nie tylko dlatego, że były piękne, ale także dlatego, że pełniły rolę dzisiejszych magazynów modowych, ukazując najnowsze trendy we wzorach kimon, sposobach ubierania się, ozdobach do włosów itp. Z drzeworytów bijin-ga możemy dowiedzieć się, jakie wzory kimon i fryzury były modne w okresie Edo, co pomaga też zrozumieć ówczesne zwyczaje i obyczaje.

Warto przyjrzeć się temu, jak kobiety się ubierały i jakie dodatki nosiły, ponieważ dobór strojów był niezwykle staranny.
Nie należy też przeoczyć mody okresu Edo, zwłaszcza ozdób do włosów i dodatków, które wyraźnie podkreślały styl.

3. Wzory kimon

Przyglądając się wzorom kimon, można dostrzec motywy, które były wówczas modne.
Warto zwrócić uwagę na wzory, kolory i fasony kimon noszonych przez kobiety.
Bliższe przyjrzenie się wzorom może ujawnić ciekawe szczegóły, dzięki którym oglądanie bijin-ga będzie jeszcze przyjemniejsze.

4. Miejsce przedstawionej sceny

Przyjrzenie się całej scenie, w której umieszczono postać, pozwala dostrzec opowieść.
W jakiej sytuacji jest ta kobieta? Co właściwie robi?
W przypadku bijin-ga sceny, w których kobieta robi makijaż lub układa włosy, są często sugerowane przez przedstawienie dodatków, gestów, spojrzeń i wyrazu twarzy. Zwrócenie uwagi na te szczegóły może pomóc głębiej zrozumieć portret.

5. Delikatne włoski

Warto zwrócić uwagę na sposób, w jaki przedstawiono włosy kobiet w bijin-ga. Piękne włosy były w tamtych czasach szczególnie cenione.
Drobne włoski przy linii włosów, rzęsy i pojedyncze kosmyki oddawano dzięki wyjątkowemu kunsztowi horishi (彫師, rytownika), który opracował metody wycinania kilku pojedynczych włosów na przestrzeni zaledwie kilku milimetrów.

Ponadto artyści ukiyo-e często przedstawiają pojedynczy odstający włos przy linii włosów lub na karku.
Dzięki tej technice zarówno włosy, jak i wyraz twarzy samej kobiety wydają się bardziej naturalne.
Warto uważnie przyjrzeć się delikatnym liniom stworzonym przez rytownika, by oddać miękkość i piękną fakturę każdego włosa.

Na koniec jeszcze jedna, nie mniej ważna wskazówka: innym sposobem podziwiania bijin-ga jest porównywanie różnych stylów twórców drzeworytów.
Nawet wśród wybitnych dzieł bijin-ga piękności przedstawiano w różnych stylach, w miarę jak zmieniały się czasy.
Oto niektórzy z najwybitniejszych twórców bijin-ga.

7. Pięciu mistrzów ukiyo-e tworzących bijin-ga

Kitagawa Utamaro (喜多川歌麿)

Dla znawców pierwszym artystą, który przychodzi na myśl na hasło bijin-ga, jest zapewne Kitagawa Utamaro, uważany za największego mistrza tego gatunku.
Utamaro znakomicie oddawał nie tylko zewnętrzne piękno kobiet, ale także subtelności ich uczuć. Przedstawiał yujo i mieszczki w całym ich eleganckim uroku, zyskując pozycję artysty, który wyniósł bijin-ga na szczyt.

Keisai Eisen (渓斎英泉)

Eisen był wybitnym artystą ukiyo-e późnego okresu Edo.
Kobiety przedstawiane w jego bijin-ga wyróżniają się pełniejszą dolną wargą, wydłużoną twarzą i skośnymi oczami, zwróconymi w lewo lub w prawo.
Choć pochylone i zgarbione sylwetki ukazują cały urok kobiecych krągłości, postacie zdają się roztaczać urzekającą aurę, a być może nawet skrywać niepokojące, wypaczone uczucia. To właśnie atmosfera dekadencji nadaje stylowi, który wypracował Eisen, wyjątkowy charakter.
Powszechnie wiadomo też, że van Gogh, miłośnik ukiyo-e, odtworzył w jednym ze swoich dzieł bijin-ga, którego autorem był Eisen.

Utagawa Kunisada (歌川国貞)

Od pierwszych potwierdzonych projektów w 1807 roku aż do śmierci w 1865 roku Utagawa Kunisada przedstawiał niemal wszystkie aspekty kultury Edo, tworząc między innymi portrety aktorów kabuki i pięknych kobiet. Był jednym z najpopularniejszych artystów późnego okresu Edo.
W swoich bijin-ga Kunisada ukazuje wyidealizowane wizerunki słynnych kobiet jego czasów – a zarazem z niezwykłą szczegółowością dokumentuje ówczesne fryzury, makijaż i modę na kimona.

Torii Kiyonaga (鳥居清長)

Kiyonaga wypracował swój charakterystyczny styl portretowy, przedstawiając postacie o harmonijnych proporcjach, których wysokość odpowiada ośmiu długościom głowy. Piękności wyglądają zdrowo i dostojnie, a jego prace zyskały duże uznanie na całym świecie.

Suzuki Harunobu (鈴木春信)

Suzuki Harunobu odegrał kluczową rolę w wynalezieniu nishiki-e, czyli wielobarwnych drzeworytów.
Piękności, które przedstawiał Harunobu, są raczej urocze niż uwodzicielskie, a ich delikatne rysy, pełne łagodności i słodyczy, nadają im subtelną elegancję.