Kent u het ukiyo-e-genre dat bijin-ga heet?

美人画

Bijin-ga

Bijin-ga (美人画, afbeelding van een mooie vrouw) is de verzamelnaam voor portretten van beeldschone vrouwen en een van de meest geliefde genres binnen de ukiyo-e-kunst.
In de Edo-periode vervulde het genre ook een rol die vergelijkbaar is met die van een modetijdschrift nu.
We hebben deze inleiding tot bijin-ga samengesteld om enkele van uw vragen te beantwoorden. Misschien vraagt u zich af: wie waren deze modellen? Waarom hebben ze allemaal hetzelfde gezicht? Waar let ik op bij een bijin-ga? Wie waren de beroemde meesters van bijin-ga? We bespreken de hoogtepunten van deze portretten en hun kenmerkende elementen.
We hopen dat dit artikel nuttig is voor wie nieuw is in de wereld van bijin-ga, maar ook voor kenners.

INHOUD

1. Wat is bijin-ga?

Bijin-ga is een genre binnen de ukiyo-e-prentkunst met vrouwen als onderwerp.

2. Sinds wanneer bestaat bijin-ga?

Kunstwerken met mooie vrouwen bestaan in Japan al sinds de oudheid. Afbeeldingen van mooie vrouwen waren sinds de 17e eeuw een kernonderwerp van ukiyo-e, maar het genre bereikte zijn artistieke hoogtepunt aan het eind van de 18e eeuw.
In deze periode raakten ukiyo-e-prenten wijdverbreid onder het grote publiek, en een van de meest gewilde soorten prenten was het vrouwenportret.

3. Wie werden gekozen als modellen voor bijin-ga?

De vrouwen die op deze bijin-ga-portretten zijn afgebeeld, varieerden van sekswerkers in bordelen en aantrekkelijke winkelmeisjes in populaire zaken tot gewone stadsvrouwen uit onbekende stadjes.

※ Yujo (遊女, letterlijk: vrouw van plezier)
Een yujo is een prostituee die mannen seksuele diensten verleende in yukaku en poststations.
De term ging vooraf aan baishunfu (売春婦), het modernere woord voor ‘prostituee’.

※ Yukaku (遊郭, een door de overheid erkende vermaakswijk, omsloten door een muur of gracht)
Yukaku verwijst naar de rosse buurten waar erkende bordelen bijeen waren gebracht, omringd door een omheining of gracht.
Vóór de oprichting van de yukaku bestonden er geen officieel goedgekeurde wijken waar sekswerkers werkten, en bordelen lagen verspreid over verschillende streken.
Aan het eind van de 16e eeuw begon Toyotomi Hideyoshi vergunningen te verlenen voor ommuurde vermaakswijken. De wijk Nijo Yanagimachi in Kyoto, die in 1589 een vergunning kreeg, wordt vaak beschouwd als de eerste officieel erkende wijk; de wijk die haar opvolgde, werd meerdere keren verplaatst en stond vanaf 1640 bekend als de wijk Shimabara. De wijk Shinmachi in Osaka werd later opgericht, onder het Tokugawa-shogunaat. Dit wordt beschouwd als de oorsprong van de yukaku.

4. Wat waren de ideale schoonheidsnormen?

De schoonheidsnormen van de Edo-periode verschilden sterk van wat we vandaag gewend zijn. Doorgaans wordt aangenomen dat lange, smalle gezichten en fijne, smalle ogen in die tijd bewonderd werden.
Hieronder staan de kenmerken die in de Edo-periode het vaakst als tekenen van vrouwelijke schoonheid werden genoemd.

• Langwerpig gezicht
• Smalle ogen zonder ooglidplooi, met een kalme blik
• Een fijne, rechte neus met een wat hogere neusrug
• Een kleine mond
• Weelderig en mooi zwart haar

Zoals u ziet, waren smalle ogen, een kleine mond en een langwerpig gezicht kenmerkende eigenschappen van wat men vroeger mooi vond.
Van deze schoonheden werden talloze portretten gemaakt, maar misschien stelt u zich nu de volgende vraag.

5. Waarom hebben ze allemaal hetzelfde gezicht?

Hoe komt het dat alle vrouwen in de bijin-ga gezichten hebben die op elkaar lijken?
Er is geen sluitende verklaring, maar een waarschijnlijke reden is dat iemands status werd afgelezen aan de kleding en niet aan het gezicht. In de Edo-periode was het namelijk gebruikelijk om kleding te dragen die paste bij iemands leeftijd en maatschappelijke positie.
Bovendien wordt vaak gezegd dat de schoonheidsnormen van die tijd van vrouwen verlangden dat ze hun emoties niet toonden, waarbij een kalm gezicht en een glimlach met gesloten mond als ideaal golden.
Om het ideale beeld van de vrouw in ukiyo-e weer te geven, werden de modellen in bijin-ga daarom zelden met open mond en zichtbare tanden afgebeeld. Meestal werden de schoonheden met een rustige, beheerste uitdrukking geportretteerd.

In ukiyo-e was het belangrijker om de afgebeelde vrouwen volgens de ideale schoonheidsnormen weer te geven dan om hun eigen uiterlijk getrouw weer te geven of hun gezichten van elkaar te onderscheiden. Misschien zijn de vrouwen in bijin-ga daardoor op elkaar gaan lijken.

6. Vijf belangrijke kenmerken om op te letten bij bijin-ga

1. De lichaamstaal en de stemming van het model

Bijin-ga toont eerder een geïdealiseerd schoonheidsbeeld dan een getrouwe weergave van een individuele vrouw — toch vonden kunstenaars vanaf Utamaro manieren om stemming en karakter te suggereren door gebaar en uitdrukking.
Let op de subtiele gebaren en houdingen, of op de manier waarop de kimono gedragen wordt. Deze expressieve elementen zijn de hoogtepunten van de portretten en brengen de charme en pracht van de modellen naar voren.

2. Mode, kapsels en haaraccessoires

Let bij het bekijken van een bijin-ga vooral op de mode en de kapsels van de vrouwen, meer dan op hun gelaatstrekken.
Deze portretten werden niet alleen populair omdat ze mooi waren, maar ook omdat ze de rol vervulden van wat we nu modetijdschriften zouden noemen, met de nieuwste trends in kimonopatronen, kledingstijlen, haarsieraden enzovoort. Uit bijin-ga-prenten leren we welke kimono-ontwerpen en kapsels populair waren in de Edo-periode, wat ons ook helpt de gewoonten en omgangsvormen van die tijd te begrijpen.

Bekijk goed hoe de vrouwen zich kleedden en met accessoires tooiden, want er werd veel zorg besteed aan hun garderobe.
Mis de modetrends uit de Edo-periode niet, en let zeker op de haarsieraden en accessoires waarmee ze een uitgesproken stijl lieten zien.

3. Kimono-ontwerp

Als u bekijkt hoe de kimono’s ontworpen zijn, kunt u misschien populaire patronen ontdekken.
Let goed op de ontwerpen, kleuren en stijlen van de kimono’s die de vrouwen dragen.
Wie de patronen van dichterbij bekijkt, ontdekt misschien interessante details, en dat maakt het bekijken van bijin-ga nog leuker.

4. Waar het portret zich afspeelt

Als u de hele context bekijkt waarin de persoon is afgebeeld, ontdekt u een verhaal.
In welke situatie bevindt deze vrouw zich? Wat is ze aan het doen?
Bij bijin-ga worden taferelen zoals een vrouw die zich opmaakt of haar haar in model brengt vaak gesuggereerd door de weergave van accessoires, gebaren, blikken en gezichtsuitdrukkingen. Als u op deze details let, krijgt u misschien een dieper begrip van het portret.

5. Fijne haartjes

Let op de manier waarop het haar van de vrouwen in de bijin-ga is weergegeven. Mooi haar werd in die tijd bijzonder gewaardeerd.
Fijne haartjes, zoals die langs de haargrens, wimpers en losse lokken, werden kunstig weergegeven dankzij het uitzonderlijke vakmanschap van de horishi (彫師, houtsnijder), die methoden bedacht om meerdere haren binnen een ruimte van enkele millimeters uit te snijden.

Daarnaast beelden ukiyo-e-kunstenaars vaak een enkel los haartje af langs de haargrens of in de nek.
Door deze techniek komen zowel het haar als de uitdrukking van de vrouw zelf natuurlijker over.
Kijk goed hoe de houtsnijder fijne lijnen maakte om elk haartje met zijn zachte, mooie textuur weer te geven.

Tot slot is er nog een andere manier om van bijin-ga te genieten: de uiteenlopende stijlen van houtsnedekunstenaars met elkaar vergelijken.
Zelfs binnen de bekende werken van bijin-ga werden de schoonheden in de loop van de tijd in verschillende stijlen afgebeeld.
Hier volgen enkele van de meest vooraanstaande kunstenaars van bijin-ga.

7. Vijf ukiyo-e-meesters van bijin-ga

Kitagawa Utamaro (喜多川歌麿)

Kenners denken bij bijin-ga waarschijnlijk als eerste aan Kitagawa Utamaro, die als de belangrijkste meester van het genre wordt beschouwd.
Utamaro blonk uit in het vastleggen van niet alleen de uiterlijke schoonheid van de vrouwen, maar ook van hun emotionele nuances. Hij portretteerde de yujo en stadsvrouwen met hun elegante uitstraling en verwierf zo zijn plaats als de kunstenaar die bijin-ga naar een hoogtepunt bracht.

Keisai Eisen (渓斎英泉)

Eisen was een vooraanstaande ukiyo-e-kunstenaar uit de late Edo-periode.
De vrouwen in zijn bijin-ga worden gekenmerkt door vollere onderlippen, langgerekte gezichten en schuine ogen die naar links of naar rechts kijken.
Hun gekromde, voorovergebogen houdingen laten hun lichaamsrondingen in al hun charme uitkomen. Tegelijk lijken de vrouwen een enigszins betoverende uitstraling te hebben en mogelijk zelfs troebele, duistere gevoelens te koesteren. De sfeer van decadentie in deze portretten maakt de stijl van Eisen uniek.
Het is ook algemeen bekend dat Van Gogh, een liefhebber van ukiyo-e, een van zijn werken naar een bijin-ga van Eisen schilderde.

Utagawa Kunisada (歌川国貞)

Vanaf zijn eerste met zekerheid aan hem toegeschreven ontwerpen in 1807 tot aan zijn dood in 1865 heeft Utagawa Kunisada vrijwel alle aspecten van de Edo-cultuur verbeeld, waaronder portretten van kabuki-acteurs en mooie vrouwen. Hij was een van de populairste kunstenaars van de late Edo-periode.
De bijin-ga van Kunisada tonen geïdealiseerde beelden van de gevierde vrouwen van zijn tijd — maar leggen tegelijk de kapsels, make-up en kimonomode van die periode opmerkelijk gedetailleerd vast.

Torii Kiyonaga (鳥居清長)

Kiyonaga ontwikkelde zijn kenmerkende portretstijl door goed geproportioneerde figuren van acht hoofdlengten af te beelden. De schoonheden ogen gezond en waardig, en de werken van Kiyonaga worden wereldwijd hoog gewaardeerd.

Suzuki Harunobu (鈴木春信)

Suzuki Harunobu speelde een sleutelrol bij de uitvinding van nishiki-e, oftewel meerkleurige houtsneden.
De schoonheden van Harunobu zijn eerder charmant dan verleidelijk, en hun tedere, lieflijke en fijne trekken stralen een zachte elegantie uit.